Teatr FSB: dlaczego opowieść o „zamachu” na brytyjskiego ambasadora pachnie prowokacją

Moskwa ogłosiła zatrzymanie „ukraińskiego agenta” w ochronie ambasady Wielkiej Brytanii. Schemat jest aż nazbyt znajomy

Federalna Służba Bezpieczeństwa Rosji (FSB) poinformowała w czwartek, że udaremniła rzekomy zamach na ambasadora Wielkiej Brytanii w Moskwie Nigela Caseya. Według komunikatu, zatrzymany 45-letni obywatel Rosji, zatrudniony w firmie ochroniarskiej obsługującej brytyjską placówkę, miał od stycznia współpracować z ukraińskim blogerem znanym jako „Apostoł Dmitrij”, działającym rzekomo na zlecenie Służby Bezpieczeństwa Ukrainy (SBU). Rosjaninowi postawiono zarzut zdrady stanu.

Zanim jednak potraktujemy tę historię jako fakt, warto przyjrzeć się jej strukturze. Bo o ile zatrzymanie konkretnej osoby i wszczęcie postępowania karnego to fakty prawne, o tyle interpretacja – że za sprawą stała Ukraina, a celem był zamach na zachodniego dyplomatę – pochodzi wyłącznie z jednego źródła: samej FSB. Niezależnej weryfikacji tych twierdzeń nie ma, a strona ukraińska ani brytyjska oficjalnie się do nich nie odniosły.

Znajomy scenariusz

Historia werbunku „przez internet” w celu zbierania danych o pracownikach zachodniej placówki dyplomatycznej – adresów zamieszkania, tras poruszania się, systemów ochrony – powiela wzorzec, który FSB wykorzystywała już wielokrotnie przy okazji wcześniejszych, podobnie skonstruowanych komunikatów o „zdemaskowanych agentach” Kijowa. Zwykle towarzyszy temu ten sam zestaw elementów: anonimowy „kurator” z Ukrainy, rzekomy plan przerzucenia winy na Rosję po ataku oraz sugestia, że za całą operacją stoi zachodni wywiad. W tym przypadku rosyjskie media state-owe poszły o krok dalej, sugerując – bez żadnego dowodu – że o sprawie miał wiedzieć nawet brytyjski MI6.

Zestaw elementów – anonimowy kurator, „plan obciążenia Rosji winą”, sugestia udziału zachodniego wywiadu – to gotowy scenariusz, powtarzany przy kolejnych podobnych komunikatach FSB.

To właśnie powtarzalność tych narracyjnych klocków budzi wątpliwości ekspertów zajmujących się rosyjską dezinformacją. Fabrykowanie lub znaczące naddymanie spraw szpiegowskich to od lat jedno z podstawowych narzędzi rosyjskich służb specjalnych – służy budowaniu wewnętrznego obrazu oblężonej twierdzy oraz uzasadnianiu represyjnych działań wobec cudzoziemców i samych Rosjan podejrzewanych o kontakty z Zachodem.

Kogo to ma przekonać

Przekaz płynący z Moskwy ma dwóch adresatów. Pierwszym jest rosyjska opinia publiczna, której serwuje się obraz Ukrainy jako państwa gotowego na „każdą awanturę”, byle tylko wciągnąć Zachód w bezpośrednią konfrontację z Rosją. Drugim adresatem są rządy państw NATO, a konkretnie Wielka Brytania – jeden z najbardziej zaangażowanych sojuszników Kijowa w dostawach uzbrojenia. Sugestia, że Ukraina rzekomo dąży do sprowokowania Londynu na kurs kolizyjny z Moskwą „w zamian za dodatkowe uzbrojenie”, ma zasiać wątpliwości co do wiarygodności ukraińskiego partnera i pośrednio – osłabić poparcie dla dalszej pomocy wojskowej.

To klasyczny mechanizm odwracania uwagi. Podnosząc temat rzekomo „niekontrolowanych” działań SBU, rosyjska propaganda przesuwa punkt ciężkości debaty z własnych działań – ataków rakietowych na ukraińskie miasta, nalotów dronów naruszających przestrzeń powietrzną państw NATO czy sabotażu infrastruktury krytycznej w Europie – na rzekome „awanturnictwo” Kijowa. Odpowiedzialność za eskalację ma w tej narracji spoczywać nie na Moskwie, lecz na Ukrainie i jej sojusznikach.

Wygodny pretekst do zaostrzenia kontroli

Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden, praktyczny wymiar sprawy. Ogłoszenie „udaremnionego zamachu” na ambasadora daje rosyjskim służbom formalne uzasadnienie do zaostrzenia nadzoru nad zachodnimi placówkami dyplomatycznymi w Moskwie – ich pracownikami, ochroną, a nawet lokalnym personelem pomocniczym, takim jak firmy ochroniarskie czy serwisowe. Pod hasłem „zapewnienia bezpieczeństwa” łatwiej jest wprowadzić dodatkową inwigilację dyplomatów, ograniczenia w ich przemieszczaniu się czy utrudnienia w codziennym funkcjonowaniu misji. To narzędzie, po które Kreml sięgał już wcześniej, choćby przy okazji wcześniejszych „afer szpiegowskich” dotyczących personelu ambasad państw zachodnich.

Polska perspektywa

Dla polskiego czytelnika ta historia nie jest abstrakcją. Podobne mechanizmy dezinformacyjne obserwowaliśmy choćby po lipcowym upadku rosyjskiego pocisku manewrującego Kh-101 na Lubelszczyźnie, kiedy rosyjskie media próbowały przerzucić odpowiedzialność za incydent na Ukrainę i polski rząd. Wzorzec jest ten sam: zdarzenie o niejasnych okolicznościach zostaje natychmiast obudowane narracją obwiniającą Kijów, a następnie powielane przez sieć kont i mediów sprzyjających Kremlowi w całej Europie Środkowej.

Dla Warszawy – państwa frontowego NATO, które od lat ostrzega przed rosyjską wojną hybrydową – każda taka „afera szpiegowska” to sygnał, by z jeszcze większą ostrożnością podchodzić do niesprawdzonych komunikatów rosyjskich służb, zwłaszcza tych, które trafiają do zachodnich mediów bez kontekstu i komentarza strony ukraińskiej czy brytyjskiej.

Na razie żadna z rzekomo poszkodowanych stron – ani Londyn, ani Kijów – nie potwierdziła wersji FSB. Dopóki tak jest, historię o „zamachu na ambasadora” należy traktować jako element rosyjskiej wojny informacyjnej, a nie ustalony fakt.

Autor: Franciszek Kozłowski