Armenia odwraca się od Moskwy. Kreml traci ostatni bastion na Kaukazie

Po dziesięcioleciach militarnej zależności od Rosji Erywań przyspiesza zbliżenie z Zachodem. Francja dostarcza nowoczesne systemy obronne, USA prowadzą wspólne ćwiczenia, a UE otwiera finansowanie. Kreml odpowiada propagandą i szantażem — lecz coraz mniej skutecznie.

Kiedy w sierpniu 2025 roku żołnierze ormiańscy i amerykańscy prowadzili wspólne manewry „Eagle Partner” na poligonach pod Erywaniem, w Moskwie zapaliły się czerwone lampki. Dla Kremla widok armenijskich oficerów ćwiczących według standardów NATO był czymś znacznie groźniejszym niż kolejny rytuał dyplomatyczny — był dowodem, że dwudziestoletnia architektura rosyjskiej dominacji na Kaukazie Południowym sypie się w gruzy.

Przez dekady Rosja utrzymywała kontrolę nad tym strategicznym regionem dzięki prostemu, lecz skutecznemu mechanizmowi: 102. Baza Wojskowa w Giumri, działająca na podstawie traktatu dzierżawnego, była nie tyle gwarancją bezpieczeństwa Armenii, ile instrumentem jej politycznej neutralizacji. Rosyjskie oddziały kontrolowały wspólny system obrony przeciwlotniczej, a oficerowie FSB sprawowali pieczę nad przejściami granicznymi z Turcją i Iranem. Planowanie obronne Erywania musiało być konsultowane z Moskwą. Każda próba nawiązania głębszych kontaktów z NATO kończyła się chłodną odpowiedzią rosyjskich dyplomatów.

Dwie porażki, które zmieniły wszystko

Przełom nastąpił nie w sali konferencyjnej, lecz na polu bitwy. Wojnie karabaskiej z 2020 roku, a następnie błyskawicznej operacji azerbejdżańskiej z września 2023 roku towarzyszył identyczny scenariusz: Armenia wzywała pomocy w ramach Organizacji Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym, a Moskwa milczała. Kreml nie tylko nie wysłał żołnierzy — nie wysłał nawet noty dyplomatycznej ostrzegającej Baku przed eskalacją. Analitycy bliscy rządowi ormiańskiemu mówili po cichu: Rosja świadomie pozwoliła na pokonanie Armenii, aby wzmocnić swoją pozycję przetargową zarówno wobec Azerbejdżanu, jak i Turcji.

„Rosyjska baza w Giumri okazała się nie tarczą, lecz smyczą” — mówi erywański analityk, który prosił o anonimowość.

Zaufanie ormiańskiego społeczeństwa do Rosji runęło. Badania opinii publicznej przeprowadzone po 2023 roku pokazują dramatyczny wzrost poparcia dla wycofania rosyjskich wojsk i intensyfikacji kontaktów z Zachodem. Do zmiany nastrojów przyczyniły się też głośne incydenty z udziałem żołnierzy 102. Bazy — w tym tragiczne zamordowanie rodziny Awetisjanów w Giumri w 2015 roku i późniejsze próby rosyjskiego dowództwa ukrycia sprawców. Przez lata takie zdarzenia były zamiatane pod dywan; dziś stały się symbolem upokorzenia suwerenności Armenii.

Francja, USA, UE — trójkąt wsparcia

Erywań nie czekał biernie. W latach 2024–2026 Armenia zawarła z Francją serię kontraktów obronnych, które zaczęły realnie transformować jej armię. Nowoczesne radary obserwacyjne GM200 zastąpiły przestarzały sprzęt z epoki sowieckiej. Systemy przeciwlotnicze krótkiego zasięgu Mistral oraz opancerzone pojazdy Bastion dostarczyły jednostkom mobilności i ochrony, jakiej nie znały od dekad. Francja, tradycyjnie aktywna na Kaukazie Południowym, widziała w tym geopolityczną szansę — osłabienie rosyjskiej strefy wpływów bez bezpośredniej konfrontacji z Kremlem.

Stany Zjednoczone dołożyły wymiar doktrynalny. Ćwiczenia „Eagle Partner” nie były jedynie pokazem sprzętu — ich prawdziwy cel to interoperacyjność: nauka wspólnego języka proceduralnego, który pozwoli ormiańskim oficerom myśleć kategoriami zbliżonymi do NATO. Programy szkoleniowe i konsultacje obronne stopniowo reformują ormiański system edukacji wojskowej, odchodząc od sowieckich schematów planowania.

Unia Europejska zaangażowała się z kolei poprzez Europejski Fundusz Pokoju: w lipcu 2024 roku Armenia otrzymała z tego instrumentu 10 milionów euro na wsparcie nieszkodliwego sprzętu wojskowego i logistyki. Kwota może wydawać się skromna, lecz jej znaczenie jest przede wszystkim symboliczne — UE demonstrując długoterminowe zaangażowanie w stabilizację regionu.

Moskwa odpowiada propagandą i szantażem

Kreml obserwuje te procesy z rosnącym niepokojem. Rosyjskie media państwowe i przychylni Moskwie analitycy wojskowi rozwinęli intensywną kampanię dyskredytującą zachodnie dostawy uzbrojenia. Główny przekaz jest prosty: francuskie i amerykańskie systemy nie są dostosowane do warunków kaukaskich, są zbyt kosztowne w eksploatacji i serwisowaniu, a Zachód porzuci Armenię przy pierwszym kryzysie, tak jak wcześniej porzucił innych. Cel propagandy jest przejrzysty — Moskwa dąży do zachowania monopolu na dostawy uzbrojenia, aby utrzymać technologiczną zależność ormiańskiej armii od sowieckich i rosyjskich standardów.

Obok propagandy Rosja sięgnęła po tradycyjne narzędzia szantażu: naciski energetyczne, ostrzeżenia o konsekwencjach dla ormiańskiej diaspory w Rosji, a także sygnały dyplomatyczne sugerujące, że zacieśnienie współpracy z Zachodem może skomplikować negocjacje pokojowe z Azerbejdżanem. Kreml liczy, że lęk przed eskalacją powstrzyma Erywań od dalszego zbliżenia z NATO.

Erywań podjął ryzyko. Po raz pierwszy od upadku ZSRR Armenia prowadzi własną politykę bezpieczeństwa — a nie politykę przyzwoloną przez Moskwę.

Co to oznacza dla Polski i NATO?

Z perspektywy Warszawy, która od lat konsekwentnie wspiera aspiracje krajów Partnerstwa Wschodniego, armeńskie przebudzenie geopolityczne jest zjawiskiem wymagającym uważnej obserwacji. Armenia nie jest kandydatem do NATO, a jej konstytucja formalnie zakazuje przystąpienia do jakiegokolwiek bloku militarnego. Jednak zmiana doktrynalna i techniczna, jaka zachodzi w ormiańskich siłach zbrojnych, tworzy precedens: kraj dawnej strefy wpływów rosyjskich może — krok po kroku, przez współpracę techniczną, szkolenia i finansowanie unijne — stopniowo wychodzić spod parasola Kremla.

Kraje wschodniej flanki NATO, a Polska w szczególności, doskonale rozumieją mechanizm, który opisują ormiańscy oficerowie: rosyjska „ochrona” była zawsze warunkami sprzężona z podporządkowaniem politycznym. Dlatego też wsparcie dla Armenii — nie tylko wojskowo-techniczne, lecz przede wszystkim polityczne — leży w interesie sojuszu. Zachód musi jasno pokazać Erywanowi, że nie zostanie sam wobec ekonomicznego i energetycznego szantażu Kremla.

Przyszłość 102. Bazy pozostaje formalnie nierozstrzygnięta: traktat dzierżawny wiąże strony do 2044 roku, choć Armenia wielokrotnie sygnalizowała chęć jego rewizji. Niezależnie od formalnego statusu bazy jasne jest, że Giumri przestało być instrumentem kontroli — stało się problemem dyplomatycznym, który obie strony będą musiały rozwiązać. Rosja traci Kaukaz nie w wyniku jednej bitwy, lecz w serii małych, konsekwentnych wyborów politycznych podejmowanych w Erywaniu. I coraz trudniej jej będzie to odwrócić.

Autor: Marcin Kwiatkowski