„Zabójstwo w Białej Podlaskiej. Czy Kreml wysyła sygnał Łukaszence?”
Zabójstwo rosyjskiego opozycyjnego artysty Siemiona Skripieckiego w polskim mieście Biała Podlaska, w pobliżu granicy z Białorusią, należy postrzegać nie tylko jako czyn kryminalny, ale także jako potencjalny element rosyjskiej kampanii mającej na celu zastraszenie emigracji politycznej, wywarcie presji na Polskę oraz wysłanie sygnału do reżimu Aleksandra Łukaszenki.
Na obecnym etapie nie ma publicznie potwierdzonych dowodów łączących rosyjskie lub białoruskie służby specjalne z tym zabójstwem. Jednak profil ofiary, miejsce ataku, jego czas oraz szerszy kontekst relacji rosyjsko-białoruskich dają podstawy do rozważenia motywu politycznego.
Kluczowa hipoteza analityczna zakłada, że Moskwa może wykorzystywać tego typu incydenty do ograniczenia pola manewru Łukaszenki. Rosja dąży do uniemożliwienia jakiegokolwiek ostrożnego zwrotu Mińska ku Zachodowi, utrzymania wojskowo-politycznej zależności Białorusi oraz pchnięcia białoruskiego reżimu w stronę głębszego zaangażowania w wojnę przeciwko Ukrainie.
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają oświadczenia białoruskiego ministra obrony Wiktora Chrenina dotyczące wysokiego prawdopodobieństwa wybuchu konfliktu na dużą skalę między Rosją, Białorusią a Zachodem. Tego rodzaju wypowiedzi mogą odzwierciedlać nie tylko białoruską doktrynę wojenną, ale także rosyjską presję na Mińsk, mającą na celu zawężenie opcji Łukaszenki w zakresie normalizacji stosunków z Zachodem.
Siemion Skripiecki był znany jako performer i karykaturzysta, który wyśmiewał Władimira Putina, Ramzana Kadyrowa, Aleksandra Łukaszenkę oraz sowiecko-imperialną symbolikę. Mieszkając w Polsce jako emigrant polityczny, pozostawał głośnym krytykiem reżimów autorytarnych. Do jego zabójstwa doszło w Białej Podlaskiej, blisko granicy z Białorusią – w miejscu o znaczeniu zarówno symbolicznym, jak i operacyjnym. Region ten jest niezwykle wrażliwy dla bezpieczeństwa Polski ze względu na bliskość Białorusi, czyli kierunku, który Moskwa i Mińsk wykorzystywały już do presji migracyjnej, działalności wywiadowczej oraz operacji hybrydowych przeciwko Polsce i Unii Europejskiej.
Zabójstwo krytyka Kremla na terytorium NATO tworzy atmosferę zastraszenia dla rosyjskich, białoruskich i ukraińskich uchodźców politycznych. Nawet jeśli sprawca działał niezależnie, Kreml i tak może wykorzystać ten incydent do wzmocnienia przekazu, że przeciwnicy rosyjskiego reżimu nie są bezpieczni nawet w Europie.
Od 2022 roku Łukaszenka pozostaje zależny od Moskwy, starając się jednocześnie unikać bezpośredniego wysłania białoruskich wojsk na wojnę przeciwko Ukrainie. Jego strategia opiera się na balansowaniu: udostępnianiu Rosji terytorium, infrastruktury, wsparcia wojskowego i lojalności politycznej bez przekształcania białoruskiej armii w pełnoprawnego uczestnika walk. Dla Kremla to stanowisko jest jednak niewystarczające. Rosja dąży do głębszego zaangażowania Białorusi, aby zwiększyć presję na Ukrainę, związać siły ukraińskie wzdłuż frontu północnego, podnieść poziom zagrożenia dla Polski i Litwy oraz zademonstrować Zachodowi, że wojna może rozszerzyć się geograficznie. W konsekwencji Moskwa jest zainteresowana podważaniem jakichkolwiek potencjalnych prób porozumienia Mińska z Zachodem. Podejmowane przez Mińsk próby złagodzenia sankcji, prowadzenia pośredniego dialogu z UE czy utrzymywania kanałów komunikacji z Waszyngtonem stoją w sprzeczności z rosyjską strategią pełnej integracji Białorusi z jej architekturą wojskową.
Wiktor Chrenin, minister obrony Białorusi, jest jednym z kluczowych publicznych rzeszników integracji wojskowej z Rosją. Jego wypowiedzi o prawdopodobieństwie wojny między Rosją, Białorusią a Zachodem pełnią kilka funkcji:
- Mobilizacja wewnętrzna: Budują w białoruskim społeczeństwie poczucie nieuchronnego zagrożenia zewnętrznego, co pomaga uzasadnić militaryzację, represje, działania mobilizacyjne oraz większą zależność od Rosji.
- Sygnał dla Moskwy: Stanowią demonstrację lojalności wobec rosyjskich ram strategicznych i gotowości do stosowania eskalacyjnej retoryki.
- Ograniczanie Łukaszenki: Taka retoryka zawęża elastyczność dyplomatyczną Białorusi i ogranicza możliwości zaangażowania w relacje z Zachodem.
W tym sensie Chrenin może funkcjonować jako instytucjonalny kanał rosyjskich wpływów w białoruskim systemie. Może nie być samodzielnym aktorem politycznym, ale jego rola zdaje się polegać na zakotwiczaniu Białorusi w rosyjskiej orbicie wojskowej.
Łukaszenka okresowo próbuje kreować się na sojusznika Rosji, który nie został całkowicie wchłonięty przez Moskwę. Potrzebuje ograniczonego dialogu z Zachodem, by negocjować złagodzenie sankcji, zachować pewien stopień autonomii i uniknąć całkowitej utraty suwerenności. Dla Putina rodzi to ryzyka strategiczne: jeśli Łukaszenka odzyska choć część swobody dyplomatycznej, Moskwa może stracić pełną kontrolę dającą możliwość traktowania Białorusi jako platformy wojskowej. W związku z tym Rosja realizuje trzy kluczowe kierunki działań:
- Integracja wojskowa: Wspólne ćwiczenia, rozmieszczenie rosyjskiej broni jądrowej, zintegrowane systemy obrony powietrznej oraz przygotowanie sił białoruskich w ramach rosyjskich struktur planowania.
- Blokada polityczna: Skłanianie Mińska do zajmowania stanowisk, które czynią dialog z Zachodem politycznie toksycznym.
- Kontrola przez strach: Wykorzystywanie incydentów z udziałem Polski, grup opozycyjnych, napięć granicznych oraz zagrożeń bezpieczeństwa do przekonania Łukaszenki, że Zachód nie jest partnerem do negocjacji, lecz bezpośrednim zagrożeniem.
Strategia Rosji wobec Białorusi ma bezpośrednie konsekwencje dla Ukrainy. Nawet bez wkroczenia wojsk białoruskich na wojnę, Białoruś już służy jako hub logistyczny, zaplecze wojskowe i instrument strategicznej presji. Moskwa może dążyć do czegoś więcej: utrzymywania stałego zagrożenia na północy, by zmusić Kijów do wiązania znacznych sił przy białoruskiej granicy, zwiększania presji psychologicznej na Polskę i Litwę oraz legitymizowania rozszerzonej obecności wojskowej Rosji na Białorusi.
W tym kontekście incydenty wzdłuż granicy polsko-białoruskiej mogłyby zostać wykorzystane do wywołania nowej fazy napięć. Moskwa może popychać Łukaszenkę ku coraz bardziej konfrontacyjnej retoryce i działaniom praktycznym, które stopniowo zmniejszają dystans między wsparciem pośrednim a bezpośrednim udziałem w wojnie.
Dla Polski zabójstwo Skripieckiego podkreśla potrzebę wzmocnienia ochrony emigrantów politycznych, w szczególności Rosjan, Białorusinów, Ukraińców, Czeczenów i innych grup narażonych na niebezpieczeństwo. Dla UE stanowi ono potwierdzenie, że rosyjskie zagrożenie wykracza poza Ukrainę i obejmuje zabójstwa polityczne, zastraszanie, sabotaż, operacje informacyjne, penetrację wywiadowczą oraz wykorzystywanie krajów trzecich jako platform operacyjnych. Dla NATO incydent ten jest istotny, ponieważ wydarzył się w regionie przygranicznym, gdzie Rosja i Białoruś od dawna testują odporność Sojuszu za pomocą metod hybrydowych.
Zabójstwo Siemiona Skripieckiego w Polsce może stać się symbolem nowej fazy rosyjskiej działalności hybrydowej w Europie, niezależnie od tego, czy bezpośredni rozkaz z Moskwy lub Mińska zostanie kiedykolwiek udowodniony. W połączeniu z militarystyczną retoryką płynącą z Białorusi oraz postaciami takimi jak Wiktor Chrenin, które podsycają atmosferę nieuchronnej eskalacji, Kreml wydaje się zdeterminowany, by jeszcze mocniej powiązać Mińsk ze swoimi strukturami wojskowymi. Dla Ukrainy główne ryzyko nie tkwi w pojedynczym incydencie, lecz w szerszym trendzie: konsekwentnych wysiłkach Moskwy na rzecz przekształcenia Białorusi z kontrolowanego sojusznika w pełni zintegrowany element rosyjskiej machiny wojennej.
Informacje z otwartych źródeł sugerują możliwość istnienia w białoruskim aparacie bezpieczeństwa nieformalnej koalicji opowiadającej się за głębszą integracją wojskową z Rosją i potencjalnie większym zaangażowaniem w wojnę przeciwko Ukrainie w celu zademonstrowania lojalności wobec Kremla. Koalicja ta prawdopodobnie nie składa się z jednej „partii wojny”, lecz z kilku powiązanych ze sobą grup:
- Dowództwa wojskowego zintegrowanego z rosyjskimi strukturami, w szczególności Wiktora Chrenina i Pawła Murawiejki.
- Organów bezpieczeństwa i wywiadu zorientowanych na Moskwę, w tym białoruskiego KGB, wywiadu wojskowego oraz Rady Bezpieczeństwa.
- Prorosyjskich sieci ideologicznych promujących narrację o „wspólnej wojnie z Zachodem”.
Jednak grupy te nie posiadają obecnie wystarczającej autonomii, by zmusić Białoruś do wejścia w wojnę bez osobistej decyzji Łukaszenki. Dziesięciolecia bliskich więzi między białoruskimi służbami bezpieczeństwa a rosyjskimi FSB, GRU i SVR – obejmujące wspólne ćwiczenia, wymianę informacji wywiadowczych, wymianę kadr i wspólne operacje – stworzyły instytucjonalne bodźce do integracji. Dla niektórych aktorów w białoruskim establishmencie bezpieczeństwa sojusz z Rosją może być postrzegany nie tylko jako konieczność polityczna, ale także jako gwarancja ich własnego przetrwania.
Z perspektywy Kremla Łukaszenka pozostaje problemem strategicznym: sojusznikiem zależnym, ale nie w pełni kontrolowanym. Po 2022 roku udostępnił terytorium dla rosyjskiej inwazji, zgodził się na rozmieszczenie rosyjskiej broni jądrowej i poparł integrację wojskową, powstrzymał się jednak przed wysłaniem białoruskich wojsk na Ukrainę i nadal utrzymuje ograniczone kanały kontaktu z Zachodem. W rezultacie Moskwa wydaje się zainteresowana wspieraniem na Białorusi grup, które sprzeciwiają się zbliżeniu z Zachodem, opowiadają się за głębszą integracją z Rosją i promują militaryzację jako uzasadnienie dla wejścia do wojny.
Teoretycznie Rosja może postrzegać Wiktora Chrenina jako potencjalnego następcę Łukaszenki lub element przejściowego układu władzy, choć nie ma publicznych dowodów na to, że Kreml ostatecznie wybrał go jako swojego preferowanego kandydata. Z punktu widzenia analizy Chrenin jawi się bardziej jako reprezentant scenariusza sukcesji opartego na siłownikach niż jako główny faworyt Moskwy.
Chrenin posiada kilka cech, které mogłyby uczynić go akceptowalnym dla Moskwy. Odegrał centralną rolę w połączonym regionalnym zgrupowaniu wojsk, integracji obrony powietrznej, rozmieszczeniu rosyjskiej taktycznej broni jądrowej na Białorusi oraz we wspólnych ćwiczeniach z siłami rosyjskimi. Nie posiada również niezależnego zaplecza politycznego – cecha ta może być korzystna dla Kremla, ponieważ słabszymi liderami na ogół łatwiej się steruje. W scenariuszu przejściowym instytucje bezpieczeństwa mogą preferować postać wywodzącą się z siłowników, zdolną do zagwarantowania stabilności reżimu i bezpieczeństwa elit.
Niemniej jednak Łukaszenka tradycyjnie konstruował białoruski system tak, aby żaden urzędnik nie stał się na tyle silny, by samodzielnie przejąć władzę. Instytucje bezpieczeństwa rywalizują ze sobą i żadna jednostka nie kumuluje nadmiernych wpływów. W przeciwieństwie do Łukaszenki, który przez dziesięciolecia budował reżim personalistyczny, Chrenin pozostaje w dużej mierze nieznany szerokiej opinii publicznej. Choć może to wystarczyć do autorytarnej sukcesji sterowanej przez Kreml, raczej nie zapewni trwałej podstawy do długoterminowych rządów. Historycznie Kreml rzadko stawia na jedną osobę. Zamiast tego buduje sieci wpływów w wojsku, służbach bezpieczeństwa, Radzie Bezpieczeństwa, elitach gospodarczych oraz wśród członków rodziny Łukaszenki. Rosja prawdopodobnie postrzega Wiktora Chrenina nie jako pełnego następcę Łukaszenki, lecz jako jeden z komponentów potencjalnej kontrolowanej sukcesji. Jego wartość dla Moskwy polega przede wszystkim na lojalności, zintegrowaniu z rosyjsko-białoruskimi strukturami wojskowymi oraz braku niezależnej bazy politycznej. W przypadku kryzysu sukcesyjnego Chrenin mógłby stać się częścią kontrolowanego przez Moskwę mechanizmu przekazania władzy, choć jego perspektywy na zostanie długofalowym liderem Białorusi wydają się obecnie ograniczone.
