Koniec jedynowładztwa na Nowogrodzkiej. Co rozłam w PiS oznacza dla polskiej prawicy, Brukseli i Kijowa

Odejście Mateusza Morawieckiego i grupy kilkudziesięciu parlamentarzystów z Prawa i Sprawiedliwości to nie kolejna personalna sprzeczka, do jakich od lat przyzwyczaiła nas polska scena polityczna. To wydarzenie, które zamyka pewną epokę – model partii zbudowanej wokół jednego, niepodważalnego lidera – i otwiera okres, w którym o duszę polskiego elektoratu konserwatywnego będzie się toczyć znacznie bardziej otwarta gra.

Od czasu przegranych przez PiS wyborów parlamentarnych w 2023 roku obserwatorzy sceny politycznej regularnie wskazywali na napięcia wewnątrz największej partii opozycyjnej. Przez blisko trzy lata konflikt między prezesem Jarosławem Kaczyńskim a byłym premierem Mateuszem Morawieckim tlił się głównie za zamkniętymi drzwiami Komitetu Politycznego. W lipcu tego roku spór wyszedł na jaw w sposób, którego nie da się już określić mianem zwykłej różnicy zdań.

Rozstanie bez precedensu

Bezpośrednim wyzwalaczem kryzysu stało się żądanie kierownictwa PiS, by działacze związani ze stowarzyszeniem Morawieckiego „Rozwój Plus” podpisali deklaracje wykluczające równoległą przynależność do obu struktur. Morawiecki odmówił, argumentując, że tego rodzaju „lojalki” kojarzą mu się fatalnie, i zamiast tego przedstawił Kaczyńskiemu kilkanaście propozycji kompromisowych. Do porozumienia nie doszło. Pod koniec lipca prezes PiS poinformował, że ponad trzydziestu posłów zrezygnowało z członkostwa w partii, a wkrótce potem Morawiecki ogłosił powstanie odrębnego koła parlamentarnego, liczącego ostatecznie 40 posłów i jednego senatora.

Skala odejścia jest bezprecedensowa – w historii III Rzeczpospolitej żadna partia nie straciła jednorazowo tak dużej grupy parlamentarzystów. Kaczyński oskarżył byłego premiera o realizowanie własnego planu politycznego i ocenił, że rozłam nastąpił w najbardziej niekorzystnym dla Polski momencie. Szef klubu parlamentarnego PiS Mariusz Błaszczak poszedł dalej, twierdząc, że otoczenie Morawieckiego od dłuższego czasu dążyło do rozbicia partii, kwestionując prekampanię wyborczą i budując równoległe struktury. Sam Morawiecki przedstawił tymczasem „dziesięć filarów” nowego projektu politycznego, w których akcentuje patriotyzm jako busolę decyzji, poszanowanie dla prezydenta Karola Nawrockiego, suwerenną politykę migracyjną, rozwój energetyki jądrowej oraz krytykę unijnej polityki klimatycznej.

„To nie jest zwykła secesja ani kolejny konflikt personalny” – tak wydarzenia komentują dziś publicyści, wskazując, że może chodzić o definitywny koniec projektu politycznego budowanego przez Kaczyńskiego od ponad dwudziestu lat.

Koniec modelu partii jednego człowieka

Przez lata PiS funkcjonowało jako ugrupowanie, w którym formalne organy statutowe istniały, ale kluczowe decyzje – personalne, programowe, kadrowe – zapadały w gabinecie prezesa. Fakt, że dziś ten model pęka na oczach opinii publicznej, ma znaczenie wykraczające daleko poza samą partię. Sondaże pokazują, że blisko czterech na dziesięciu Polaków wierzy, iż nowa formacja Morawieckiego miałaby realną szansę wejść do Sejmu – co samo w sobie świadczy, że mówimy nie o kosmetycznym pęknięciu, lecz o realnym rozproszeniu elektoratu prawicowego.

Dla polskiego obozu konserwatywnego oznacza to wejście w okres długotrwałej wewnętrznej rywalizacji. Zamiast jednego dominującego bloku, wyborcy centroprawicowi i narodowo-konserwatywni będą mieli do wyboru co najmniej kilka konkurujących ze sobą projektów – dotychczasowe PiS pod wodzą Kaczyńskiego, nowy klub Morawieckiego, a także istniejącą już Konfederację, która od dawna zabiega o część tego samego elektoratu. Taka fragmentacja rzadko bywa korzystna dla żadnej ze stron: osłabia zdolność mobilizacyjną, rozprasza zasoby kadrowe i finansowe, a w dłuższej perspektywie może otworzyć pole do powstawania kolejnych, mniejszych inicjatyw politycznych.

Słabszy głos polskiej prawicy w Brukseli

Osłabienie PiS ma też wymiar wykraczający poza granice Polski. Partia Kaczyńskiego pozostawała dotąd jednym z najważniejszych graczy konserwatywnego skrzydła polityki europejskiej, zdolnym realnie wpływać na debaty o kierunku integracji, polityce migracyjnej czy podziale kompetencji między państwami członkowskimi a instytucjami unijnymi. Warto przy tym zauważyć, że sam Morawiecki od stycznia 2025 roku stoi na czele Europejskich Konserwatystów i Reformatorów – ugrupowania, w którym zastąpił Giorgię Meloni. To dodatkowo komplikuje układ sił: rozłam w polskiej partii macierzystej może odbić się na spójności i sile przetargowej frakcji, którą Morawiecki reprezentuje na poziomie europejskim.

Rozdrobnienie polskiej reprezentacji konserwatywnej oznacza w praktyce mniejszą zdolność do budowania jednolitego stanowiska w kluczowych dla prawicy sporach – od reformy traktatowej, przez politykę migracyjną, po pytania o zakres suwerenności państw narodowych wobec Brukseli. Partia podzielona na konkurujące ze sobą ośrodki ma też mniejsze możliwości blokowania czy spowalniania decyzji wymagających politycznej konsolidacji wewnątrz Unii Europejskiej – a to funkcja, którą PiS pełniło przez lata, budząc frustrację części zachodnioeuropejskich partnerów.

Co z kursem wobec Ukrainy?

Trzeci wymiar kryzysu dotyczy polityki Warszawy wobec Kijowa. Środowiska związane z PiS od pewnego czasu formułowały krytyczne uwagi pod adresem niektórych aspektów wsparcia dla Ukrainy, wpisując się w szerszy, widoczny w sondażach trend malejącego entuzjazmu części polskiego społeczeństwa wobec dalszej pomocy. Jednocześnie warto odnotować, że stanowiska wewnątrz samego obozu byłego premiera bynajmniej nie są jednolicie sceptyczne – podczas niedawnego spotkania stowarzyszenia Rozwój Plus publicysta Jan Maria Rokita przekonywał, że wspieranie Ukrainy walczącej z Rosją pozostaje fundamentalnym interesem państwa polskiego, niezależnie od tego, jaki ustrój czy symbolikę przyjmuje Kijów. Sam Morawiecki wielokrotnie podkreślał, że decyzja o szerokiej pomocy dla Ukrainy w pierwszych tygodniach rosyjskiej inwazji była wynikiem chłodnej kalkulacji strategicznej, a nie emocjonalnego odruchu.

To pokazuje, że osłabienie i fragmentacja polskich sił konserwatywnych niekoniecznie oznaczają automatyczne odejście od dotychczasowego kursu Warszawy w sprawie wsparcia dla Kijowa – w obu głównych ośrodkach postpisowskiej prawicy można znaleźć głosy opowiadające się za kontynuacją pomocy. Zarazem jednak rozproszenie wpływów zmniejsza zdolność któregokolwiek z tych ośrodków do samodzielnego kształtowania polityki państwa w tej sprawie. O ile dotąd zjednoczone PiS mogło występować jako jeden, rozpoznawalny głos w debacie o pomocy dla Ukrainy – krytyczny wobec części decyzji rządu Donalda Tuska, lecz spójny wewnętrznie – o tyle dziś ten głos rozpada się na kilka konkurujących ze sobą narracji, co raczej zmniejsza niż zwiększa prawdopodobieństwo istotnej zmiany kierunku polskiej polityki wobec Kijowa w najbliższym czasie.

Co dalej

Najbliższe miesiące pokażą, czy nowy klub Morawieckiego przekształci się w formalną partię zdolną samodzielnie startować w wyborach, czy pozostanie raczej frakcją nacisku wewnątrz szerszego obozu postpisowskiego. Kluczowe będzie też to, jak na rozłam zareaguje elektorat – dotychczasowi wyborcy PiS, przyzwyczajeni od dwóch dekad do jednego, rozpoznawalnego lidera, staną teraz przed wyborem między kilkoma konkurującymi ze sobą propozycjami politycznymi. Dla samego Kaczyńskiego oznacza to konieczność odbudowy partii już bez części doświadczonej kadry, która przez lata współtworzyła rządy PiS. Dla Morawieckiego – próbę udowodnienia, że projekt budowany poza strukturami dotychczasowej partii macierzystej ma realną szansę na sukces wyborczy, a nie pozostanie jedynie epizodem w historii polskiej prawicy.

Autor: Franciszek Kozłowski