Jałta 1945. Shenzhen 2026: dyktator z nakazem aresztowania przy stole mocarstw
Getty Images
Nagłówki w takich sytuacjach brzmią identycznie: „historyczne spotkanie”, „pierwszy trójstronny format”, „epokowe znaczenie”. Te słowa należą do Xi Jinpinga, a Trump chętnie je podchwycił. Spróbujmy odrzucić podniosłą retorykę i zobaczyć, co zostaje, gdy gaśnie światło kamer. Zostaje półtorej godziny rozmowy, ani jednego słowa o Ukrainie we wspólnej deklaracji oraz dyktator, którego Pekin delikatnie, ale jednoznacznie postawił do pionu.
Zacznijmy od obrazka, bo mówi on więcej niż komunikat. Trzech liderów przy wielkim okrągłym stole, między nimi spory dystans, przed każdym dokumenty. Dla Kremla taka scena byłaby długo wyczekiwanym prezentem: Putin obok prezydentów USA i Chin, trzy bieguny, trzy „wielkie mocarstwa”. Właśnie ten obrazek rosyjska propaganda przygotowywała miesiącami.
Jednak Pekin najwyraźniej widział to spotkanie inaczej. Według oceny ukraińskiej ekspertki Ludmyły Pokrowszczuk strona chińska celowo rozdzieliła Putina i Trumpa. Podczas kolacji rosyjskiego przywódcę posadzono obok żony Xi, więc nie mógł swobodnie porozmawiać z amerykańskim prezydentem. Nawet Jurij Uszakow przyznał, że prezydenci podczas kolacji nie rozmawiali. Chińska dyplomacja lubi symbole i ten symbol łatwo odczytać: tak sadza się nie równych partnerów, lecz gościa, którego postanowiono nie dopuszczać do głównej rozmowy.
Dodajmy do tego chronometr. Dwustronne spotkanie Trumpa z Xi trwało około dwóch godzin, a rozmowa Trumpa z Putinem — mniej niż godzinę, według niektórych danych około czterdziestu minut. Putin nie zna angielskiego, więc część tego czasu pochłonęło tłumaczenie. O czym można się porozumieć w ciągu dwudziestu minut bezpośredniej rozmowy? O strategicznych kwestiach, które przesądzają o losach państw — raczej nie. Na uprzejme zapewnienia i uściski dłoni to akurat wystarcza. Wygląda to tak, jakby podsuwano nam ładny obrazek „globalnej odpowiedzialności”, ale za tą fasadą kryje się cyniczny targ, w którym cena cudzej krwi bywa dla niektórych wygodną monetą przetargową. Nie bez powodu przecież nawet prezydent Wołodymyr Zełenski ostrzegał przed powtórzeniem najgorszych scenariuszy z przeszłości, podkreślając, że nie może być „Jałty 2, 3 czy 4” z nowym podziałem stref wpływów.
Jedna z najbardziej cynicznych części wystąpienia Putina dotyczyła Jałty. „Co złego jest w Jałcie?” — zapytał i oświadczył, że tamta konferencja nie podzieliła świata, lecz jedynie „utrwaliła realia”. Przyjrzyjmy się temu ruchowi uważnie.
W 1945 roku trzech przywódców rzeczywiście kształtowało powojenny ład, a losy całych narodów Europy Środkowej i Wschodniej rozstrzygano bez nich samych. Dla Polaków, Czechów, Węgrów czy narodów bałtyckich Jałta oznaczała dekady zniewolenia. Kiedy rosyjski prezydent pyta: „co w tym złego?”, nie prowadzi historycznej dyskusji. Wysyła sygnał: jesteśmy gotowi to powtórzyć. Od razu też przeprowadza paralelę do obecnej wojny i sugeruje, że strony będą musiały pogodzić się ze „stanem faktycznym na polu bitwy”. Innymi słowy, Kreml proponuje światu, by uznał to, co zagarnięto siłą, za nową normę.
Pierwsze, co rzuca się w oczy i wywołuje wściekłość, to jak cynicznie kremlowski dyktator wywraca rzeczywistość na nice, próbując legitymizować agresję. Putin znów włącza swoją stałą płytę, mówiąc: „Rosja przez osiem lat próbowała uregulować kryzys w Ukrainie, a przez cały ten czas Kijów prowadził działania militarne. To kijowski reżim rozpoczął wojnę na południowym wschodzie Ukrainy”. To jawne kłamstwo, jakoby Moskwa „nie zaczynała wojny, lecz próbuje ją zakończyć”, brzmi jak kpina ze zdrowej logiki człowieka, który widzi zniszczenia ukraińskich miast. Kiedy agresor domaga się uznania „realiów w terenie”, grozi po atakach na Most Krymski, że „odpowiedź za most będzie bardzo bolesna”, i pyta: „Co złego jest w Jałcie?”, w istocie prosi o przyzwolenie na dalsze łamanie prawa międzynarodowego bez żadnych konsekwencji.
Jeszcze bardziej niepokojący jest w tym obrazie odzew sojuszników i sąsiadów, którzy doskonale wiedzą, czym pachną podobne zaloty wobec Moskwy. Gdy w Waszyngtonie wojnę nazywa się po prostu „konfliktem” albo „wojną między Rosją a Ukrainą”, a do zbrodniarza wojennego zwraca się jak do „Władimira” i „mojego przyjaciela”, w Europie wywołuje to w pełni uzasadniony zimny pot. Premier Polski Donald Tusk trafił w samo sedno tej niebezpiecznej iluzji dwustronnej „przyjaźni”, krótko i gorzko podsumowując to, co zobaczył: „Boże, chroń nas przed takimi przyjaciółmi”. A minister spraw zagranicznych Polski Radosław Sikorski zadał wprost pytanie, które dziś dręczy każdego przytomnego Europejczyka: „Pojawia się pytanie: z kim on bardziej przyjaźni się — z Putinem czy z naszym prezydentem? I co on może zrobić, jeśli dojdzie do ostateczności? Jakiego przyjaciela wybierze?”.
Jednocześnie nie warto przeceniać triumfu Moskwy w tym chińskim spektaklu, ponieważ za patetycznymi wywodami Putina o „wspólnej odpowiedzialności” trzech państw jako zwycięzców II wojny światowej kryje się całkiem przyziemna i upokarzająca dla Kremla rzeczywistość. Rosja nie jest dziś równorzędnym biegunem siły, lecz — jak celnie skwitował ten sam Radosław Sikorski — „karłem gospodarczym”. Xi Jinping wyraźnie pokazał, kto tu jest gospodarzem domu, a kto jedynie narzędziem w cudzej grze geopolitycznej. Chiny celowo próbowały odizolować Putina od Trumpa, aby nie stali obok siebie i nie mogli nawet porozmawiać, sadzając rosyjskiego dyktatora podczas kolacji z dala od amerykańskiego prezydenta. I podczas gdy propaganda maluje obraz wielkości, rzeczywistość wygląda inaczej: „Rosjanom bardzo zależało, by pokazać, że Putin jest takim samym globalnym przywódcą jak prezydenci USA i Chin. Ale widzimy, że tak nie jest. Stosunek Chin do Putina był pokazowo taki jak do młodszego partnera”.
Szczególnie wymowna jest wspólna deklaracja, w której przywódcy tak rozczulająco troszczą się o stabilność strategiczną, produkty naftowe i immunitet urzędników. Za sformułowaniem, że Międzynarodowy Trybunał Karny oraz inne podobne instytucje „nie powinny nadużywać swojej jurysdykcji”, kryje się zupełnie zrozumiała chęć tych, którzy przywykli działać ponad regułami, by zabezpieczyć się przed odpowiedzialnością za zbrodnie wojenne. A to, że Ukraina nie została w tym dokumencie nawet wspomniana, mówi bardzo wiele: wielcy gracze łatwo jednoczą się wokół własnych interesów, gdy chodzi o kontrolę nad rynkami energii czy powstrzymanie nuklearnej katastrofy, ale milczą tam, gdzie trzeba nazwać rosyjskie zło złem.
Wszystko to zmusza, by spojrzeć na politykę międzynarodową bez różowych okularów i sentymentów. Gdy Xi Jinping mówi o „globalnej wiosce”, a Putin próbuje dopisać się do klubu decydentów, zasłaniając się historią ZSRR, warto pamiętać o prostej rzeczy: rosyjska logistyka trzeszczy w szwach, jej armia grzęźnie w Ukrainie, a jedynym atutem Kremla jest szantaż nuklearny i gotowość rzucania ludzi w maszynkę do mięsa. Ustępstwa wobec takiego gracza nigdy nie przynoszą stabilności, bo każdy „kompromis” kosztem ofiary agresji Moskwa odbiera wyłącznie jako zaproszenie do kolejnego ataku.
I tu pojawia się bolesne pytanie, od którego nie da się uciec: czy naprawdę jesteśmy gotowi żyć w świecie, w którym prawo silniejszego znów staje się głównym prawem, a losy całych narodów próbuje się rozstrzygać za zamkniętymi drzwiami bez ich udziału? Historia już nieraz dowodziła, czym kończą się próby „uspokojenia” dyktatorów i utrwalenia ich podbojów pod szyldem nowej „Jałty” — zawsze wracają jeszcze większą krwią i jeszcze gorszą katastrofą. Dlatego szczyt w Shenzhen to nie powód do rozpaczy, lecz zimny prysznic i twarde przypomnienie: prawdziwy pokój nie rodzi się z pobłażliwości wobec katów i pustych deklaracji przy okrągłym stole. Opiera się wyłącznie na wytrwałości, trzeźwym rachunku i determinacji, by nie pozwolić „karłowi gospodarczemu” z nuklearną maczugą dyktować reguł całemu cywilizowanemu światu. Każdy taki obrazek, na którym przywódcy światowych mocarstw uśmiechają się naprzeciw tego, kto wydawał rozkazy bombardowania miast, odrobinę przesuwa granicę tego, co dopuszczalne. A jeśli będziemy milczeć, to przesunięcie stanie się nową normą.
Karyna Koshel
