Kreml ma w Europie swoje kanały. Jak sieć zaopatrzeniowa omijała sankcje i zasilała rosyjską zbrojeniówkę

Wykrycie siatki przez polskie służby pokazuje, że Moskwa wciąż traktuje terytorium państw Unii jak zaplecze dla własnego przemysłu obronnego.

Polskie służby specjalne zlikwidowały kolejny kanał, którym do Rosji trafiały zachodnie komponenty niezbędne do produkcji uzbrojenia. Sprawa ma wymiar większy niż pojedyncze śledztwo. Pokazuje bowiem, że Kreml nie pogodził się z ograniczeniami nałożonymi przez Unię Europejską i nadal wykorzystuje terytorium państw członkowskich, by zaspokajać potrzeby swojego kompleksu zbrojeniowego. Po kilku latach pełnoskalowej wojny przeciw Ukrainie rosyjskie fabryki rakiet, dronów i amunicji wciąż potrzebują elektroniki, precyzyjnych podzespołów i maszyn, których Rosja sama nie jest w stanie wytworzyć w wystarczającej ilości.

Wojna na papierze, wojna w magazynach

Sankcje wobec Rosji obejmują dziś setki pozycji towarowych: od mikroelektroniki, przez układy scalone i czujniki, po obrabiarki sterowane numerycznie. Na papierze bariera wygląda solidnie. W praktyce każdy zakaz ma swoją lukę, a rosyjskie służby uczyły się ją znajdować na długo przed 2022 rokiem. Część towarów, które wykrywano później w szczątkach rosyjskich rakiet czy dronów, została wyprodukowana przez europejskie i amerykańskie firmy i sprzedana oficjalnie, często z dopiskiem, że służy do zastosowań cywilnych.

Śledczy podkreślają, że takie schematy rzadko są dziełem przypadku. Za zakupami stoi zwykle ktoś, kto zna rynek, potrafi wybrać dostawcę, przygotować dokumenty i znaleźć firmę, która nie zada zbędnych pytań. To już nie improwizacja handlowców, ale logistyka planowana i nadzorowana przez struktury państwowe.

Obywatele UE jako narzędzie

Najbardziej niepokojący element sprawy dotyczy ludzi. Rosyjskie służby coraz częściej nie wysyłają własnych oficerów, lecz wykorzystują obywateli państw Unii: przedsiębiorców, kierowców, pośredników, osoby prowadzące niewielkie spółki handlowe. Taki wykonawca ma europejski paszport, może legalnie zakładać firmy, składać zamówienia u producentów i przewozić towar przez wewnętrzne granice Wspólnoty. Nie budzi też takich podejrzeń jak obywatel Rosji.

Motywacje bywają różne – od zwykłej chciwości, przez presję, po ideologiczną bliskość z Moskwą. Bez względu na powód skutek jest ten sam: sankcje, które państwa Unii uchwaliły wspólnie, są łamane rękami ich własnych mieszkańców. Prokuratorzy w wielu krajach przypominają, że udział w takim procederze nie jest „drobnym wykroczeniem handlowym”, lecz może oznaczać odpowiedzialność karną, a w skrajnych przypadkach również zarzuty o współpracę z obcym wywiadem.

To nie jest zwykły przemyt. To infrastruktura agenturalno-logistyczna, która działa na terytorium państw Unii i służy państwu prowadzącemu wojnę.

Legalne faktury, ukryte trasy

Znamienne jest to, że opisywane schematy łączą dwie warstwy. Pierwsza jest w pełni legalna: zamówienia składane w europejskich hurtowniach, faktury, umowy, przelewy. Druga jest ukryta: zmienione kody celne, fikcyjni odbiorcy końcowi, przeładunki w państwach trzecich i transport ukrywany wśród towarów, które nie wzbudzają zainteresowania kontrolerów. Dzięki temu element, który formalnie trafia do firmy w jednym z państw Azji Środkowej, Kaukazu czy Bliskiego Wschodu, kończy w zakładzie pod Moskwą lub Jekaterynburgiem.

Polska ma tu szczególną rolę. Jako państwo graniczące z Rosją i Białorusią, a jednocześnie ważny węzeł tranzytowy między Zachodem a Wschodem, od lat pozostaje celem prób przerzutu. Służby, straż graniczna i Krajowa Administracja Skarbowa muszą więc nieustannie pracować na linii, na której zderzają się interes handlowy i bezpieczeństwo państwa.

Co z tego wynika dla Ukrainy i dla nas

Każdy komponent, który dociera do rosyjskich zakładów zbrojeniowych, przekłada się na realne możliwości armii. Rosja nadal produkuje rakiety, drony i systemy naprowadzania, którymi atakuje ukraińskie miasta i infrastrukturę energetyczną. Ten potencjał nie służy wyłącznie prowadzeniu wojny na froncie. Jest także narzędziem nacisku politycznego i wojskowego na państwa europejskie, w tym te z wschodniej flanki NATO, które Moskwa traktuje jako cel presji i prowokacji.

Z tego powodu pytanie o skuteczność sankcji nie jest akademickie. Jeśli kanały zaopatrzenia pozostają otwarte, każdy kolejny pakiet ograniczeń traci część swojej wartości, a Kreml zyskuje czas, którego potrzebuje, by odbudowywać zapasy i rozbudowywać produkcję.

Słabe ogniwo: wdrażanie na poziomie krajowym

Unijne rozporządzenia są wspólne, ale ich egzekwowanie leży w rękach państw członkowskich. Różnią się one zasobami urzędów celnych, liczbą śledczych zajmujących się sankcjami, a nawet surowością kar. Moskwa doskonale zdaje sobie sprawę z tych różnic i szuka tam, gdzie kontrola jest najsłabsza. Każde ogniwo łańcucha, które zawiedzie, osłabia cały system.

Eksperci wskazują kilka kierunków, w których trzeba iść szybciej: lepsza wymiana informacji między służbami państw Unii, Wielkiej Brytanii i innych partnerów, ujednolicenie przepisów karnych, większa kontrola firm pośredniczących oraz ściślejsza współpraca z producentami, którzy mogą wykrywać nietypowe zamówienia. Sprawa wykryta przez polskie służby jest dowodem, że takie działania przynoszą efekty, ale też przypomnieniem, że to wyścig, w którym przeciwnik się nie zatrzymuje.

Wniosek

Historia ujawnionej sieci nie jest wyłącznie opowieścią o przemycie. To ostrzeżenie, że rosyjskie służby budują w Europie trwałe zaplecze, które pozwala im obchodzić prawo i podtrzymywać wojenną gospodarkę. Odpowiedzią powinno być nie tylko kolejne zaostrzenie list sankcyjnych, ale przede wszystkim konsekwentne egzekwowanie istniejących przepisów w każdym państwie Unii. Bez tego wspólna polityka sankcyjna pozostanie mocna w deklaracjach, a słaba tam, gdzie decyduje o wszystkim: w magazynie, na granicy i w papierach przewoźnika.

Autor: Franciszek Kozłowski