Weta prezydenta kosztowały budżet nawet 7 mld złotych. Spór z Pałacem Prezydenckim uderza w finanse państwa

Ponad rok konfrontacji między Karolem Nawrockim a rządem Donalda Tuska ma już konkretną cenę. Według wyliczeń opartych na danych Ministerstwa Finansów, zablokowane przez prezydenta ustawy mogły w tym roku pozbawić budżet państwa nawet 7,3 mld złotych, a licząc łącznie ze stratami dla Narodowego Funduszu Zdrowia – nawet 8,2 mld złotych.

Rok od zaprzysiężenia Karola Nawrockiego na urząd prezydenta bilans jego relacji z rządzącą koalicją jest jednoznaczny: to okres permanentnej konfrontacji, która z poziomu politycznych sporów przeniosła się bezpośrednio do budżetu państwa. Jak wynika z analizy przygotowanej na podstawie oficjalnych szacunków resortu finansów, w ciągu dwunastu miesięcy prezydent zawetował 41 ustaw, a dwie kolejne – nie składając pod nimi podpisu – skierował do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli prewencyjnej. Choć ponad połowa odrzuconych projektów nie miała bezpośrednich skutków finansowych, część pozostałych uderzyła w plany dochodowe państwa z pełną siłą.

Trzy decyzje, które zaważyły najbardziej

Największe pojedyncze straty wiążą się z trzema projektami. Ustawa wprowadzająca podatek od nadzwyczajnych zysków koncernów paliwowych miała, według szacunków resortu finansów, zasilić budżet kwotą 3,8 mld złotych – jednak prezydent skierował ją do Trybunału Konstytucyjnego, co w praktyce zablokowało jej wejście w życie. Kolejne 1,8 mld złotych miało pochodzić z podwyższenia akcyzy na alkohol – ta ustawa została zawetowana wprost. Trzecim istotnym projektem było uszczelnienie systemu podatkowego i rozszerzenie systemu monitorowania przewozu towarów SENT, które miało przynieść budżetowi 1,2 mld złotych – również odrzucone przez głowę państwa.

Ile realnie stracił budżet

• 3,8 mld zł – podatek od nadzwyczajnych zysków koncernów paliwowych (skierowany do TK)
• 1,8 mld zł – podwyższona akcyza na alkohol (zawetowana)
• 1,2 mld zł – uszczelnienie podatków i rozszerzenie systemu SENT (zawetowane)
• ok. 0,85 mld zł rocznie – podwyższona opłata cukrowa na rzecz NFZ (zablokowana)
• Łącznie nawet 8,2 mld zł potencjalnych dochodów

Dla porównania, kwota rzędu 7,3 mld złotych odpowiada w przybliżeniu rocznemu kosztowi wypłaty renty wdowiej, a niemal pokrywa roczny koszt programu wsparcia opieki nad najmłodszymi dziećmi, tzw. babciowego, szacowany na 6 mld złotych. To pokazuje skalę problemu: pieniądze, których zabrakło w kasie państwa z powodu politycznego sporu, mogłyby w całości sfinansować jeden z flagowych programów społecznych.

Rząd: realne zagrożenie dla planów budżetowych

Przedstawiciele rządu i resortu finansów od miesięcy sygnalizują, że seria wet i wniosków do Trybunału Konstytucyjnego komplikuje realizację tegorocznego budżetu. Zablokowane wpływy oznaczają mniejsze pole manewru przy finansowaniu inwestycji infrastrukturalnych, programów socjalnych oraz – co szczególnie istotne w obecnej sytuacji geopolitycznej – wydatków na bezpieczeństwo i obronność. W praktyce oznacza to, że rząd musi albo szukać alternatywnych źródeł dochodów, albo ograniczać planowane wydatki, albo zwiększać poziom zadłużenia.

Z punktu widzenia planowania fiskalnego problemem nie jest wyłącznie sama kwota, lecz jej nieprzewidywalność. Ustawy budżetowe konstruowane są z założeniem określonych wpływów, a ich zablokowanie w trakcie roku zmusza administrację do doraźnych korekt, co utrudnia stabilne zarządzanie finansami publicznymi i budzi niepokój wśród inwestorów oraz analityków rynkowych.

Argumenty Pałacu Prezydenckiego

Karol Nawrocki od kampanii wyborczej konsekwentnie podkreśla, że jego decyzje wynikają z troski o poziom zadłużenia Polski i wysokość deficytu budżetowego. Prezydent wielokrotnie krytykował rządzącą koalicję za tempo wzrostu wydatków publicznych oraz wskazywał, że część proponowanych podwyżek podatkowych – jak akcyza na alkohol czy opłata cukrowa – uderzy finalnie w portfele obywateli i przedsiębiorców, a nie wyłącznie w wielkie koncerny. W przypadku podatku od nadzwyczajnych zysków spółek paliwowych prezydent zdecydował się na drogę kontroli konstytucyjnej, co jego otoczenie tłumaczy wątpliwościami co do zgodności regulacji z konstytucyjnymi zasadami dotyczącymi opodatkowania.

Otoczenie prezydenta odrzuca też tezę, jakoby wyliczenia dotyczące strat budżetowych były obiektywne, wskazując, że są to szacunki hipotetyczne, oparte na założeniu, iż każda zawetowana ustawa rzeczywiście przyniosłaby pełne, prognozowane wpływy – co w warunkach zmiennej koniunktury gospodarczej nie jest pewne.

Polityczny spór, który staje się problemem gospodarczym

Niezależnie od oceny motywacji obu stron, rok współistnienia rządu Donalda Tuska z prezydentem wywodzącym się z obozu opozycyjnego pokazuje, że w polskim systemie politycznym konflikt na linii Pałac Prezydencki–Kancelaria Premiera przestał być wyłącznie sporem ideologicznym. Coraz wyraźniej przekłada się on na twarde dane makroekonomiczne, prognozy deficytu i ocenę wiarygodności fiskalnej Polski w oczach inwestorów zagranicznych oraz instytucji ratingowych.

Eksperci rynkowi zwracają uwagę, że długotrwała niepewność co do losu kluczowych ustaw podatkowych i budżetowych może zniechęcać do inwestycji długoterminowych oraz utrudniać planowanie biznesowe firmom działającym w sektorach objętych sporną legislacją, przede wszystkim energetycznym i paliwowym. Jednocześnie część komentatorów wskazuje, że mechanizm weta prezydenckiego i kontroli konstytucyjnej jest naturalnym elementem systemu checks and balances, a jego intensywne wykorzystanie – choć kosztowne fiskalnie w krótkim terminie – może być odczytywane jako forma kontroli nad tempem i jakością stanowionego prawa.

Co dalej

Do końca roku rząd planuje ponowić część odrzuconych projektów w zmienionej formie, licząc na to, że modyfikacje pozwolą uniknąć kolejnego weta lub skargi do Trybunału Konstytucyjnego. Jednocześnie w Pałacu Prezydenckim nie widać sygnałów zmiany kursu – Karol Nawrocki zapowiedział, że nadal będzie ściśle monitorował projekty ustaw pod kątem ich wpływu na dług publiczny i portfele obywateli. Oznacza to, że kolejne miesiące mogą przynieść dalsze napięcia na linii rząd–prezydent, a wraz z nimi kolejne pytania o realny kształt tegorocznego i przyszłorocznego budżetu państwa.

Autor: Franciszek Kozłowski