Plan Kaczyńskiego dla Unii: demontaż zamiast reformy. Polsce grozi izolacja polityczna i gospodarcza

Likwidacja Komisji Europejskiej, ograniczenie roli Trybunału Sprawiedliwości UE, koniec bezpośrednich wyborów do Parlamentu Europejskiego i uchylenie większości unijnych przepisów. Taki zestaw postulatów łączy dziś PiS, niemiecką AfD i francuskie Zjednoczenie Narodowe. Eksperci ostrzegają, że jeśli te plany zostaną zrealizowane, najwięcej straci na nich Polska, największy beneficjent wspólnoty w historii.

Gdy na Krynica Forum 28 października Jarosław Kaczyński przedstawił swoją wizję zmian w Unii Europejskiej, spór o jego słowa rozlał się po polskiej polityce w kilka godzin. Prezes PiS mówił o konieczności gruntownej przebudowy wspólnoty i o trójstopniowym mechanizmie nacisku na instytucje unijne: od oddziaływania na opinię publiczną, przez nowy traktat z odroczonym wejściem w życie, po „twardą i ryzykowną metodę”, czyli uruchomienie procedury opuszczenia Unii, jeśli wcześniejsze kroki nie przyniosą rezultatu. Szef polskiej dyplomacji Radosław Sikorski skwitował to krótko: „A więc jednak chcą #Polexit”. Premier Donald Tusk oskarżył lidera opozycji o przygotowywanie gruntu pod wyjście Polski z UE.

Kaczyński odpiera zarzuty. Dzień po wystąpieniu napisał w mediach społecznościowych, że Unia jest potrzebna, ale wymaga głębokiej reformy, a za jej kryzys obwinił rządy Angeli Merkel i Donalda Tuska. Problem w tym, że nawet jeśli odłożyć na bok pytanie o Polexit, sama lista postulatów jest wystarczająco radykalna. I, jak wskazują analitycy, niemal identyczna z tym, co od lat proponują najbardziej eurosceptyczne partie Europy.

Kopia cudzego planu? Wspólny mianownik PiS, AfD i Zjednoczenia Narodowego

Z analiz publicystów i ekspertów, m.in. OKO.press, wynika, że wizja prezesa PiS w kluczowych punktach pokrywa się z propozycją złożoną w Parlamencie Europejskim przez AfD oraz z programem europejskim Zjednoczenia Narodowego Marine Le Pen sprzed dwóch lat. Sam Kaczyński wspominał o obu tych dokumentach jako o inspiracji.

Wspólny rdzeń wygląda następująco: zniesienie Komisji Europejskiej, czyli instytucji, która jako „strażniczka traktatów” pilnuje, by państwa członkowskie przestrzegały wspólnych reguł; wyraźne ograniczenie kompetencji Trybunału Sprawiedliwości UE; rezygnacja z bezpośrednich wyborów do Parlamentu Europejskiego; wreszcie uchylenie większości unijnego prawa. Komisję Kaczyński nazwał w Krynicy źródłem zła i dodał, że nie powinno jej być. Decyzyjną rolę miałaby w jego wizji przejąć Rada Europejska, czyli gremium szefów państw i rządów.

Rachunek, na którym opiera się ta strategia, jest polityczny. Według analityków PiS, AfD i Zjednoczenie Narodowe liczą, że w ciągu najbliższych trzech–czterech lat europejskim suwerenistom uda się przejąć władzę w wystarczającej liczbie państw członkowskich, by demontaż Unii w znanej dziś formie stał się możliwy. W Polsce przełomowym momentem mają być wybory parlamentarne w 2027 roku, do których Kaczyński szykuje powrót PiS do władzy.

Co dokładnie zakłada wspólny model?

• likwidację Komisji Europejskiej i przekazanie władzy wykonawczej Radzie Europejskiej,
• ograniczenie kompetencji Trybunału Sprawiedliwości UE,
• zniesienie bezpośrednich wyborów do Parlamentu Europejskiego,
• uchylenie większości obowiązującego prawa unijnego,
• w razie oporu: nowy, równoległy traktat lub procedura wyjścia z Unii (według wariantu zarysowanego przez Kaczyńskiego w Krynicy).

Rządy prawa bez sędziego. Dlaczego to uderza w Polaków

Najpoważniejszy zarzut wobec planu dotyczy tego, co zniknęłoby jako pierwsze: unijnych mechanizmów kontroli praworządności. Komisja Europejska i TSUE to dziś główni gracze w systemie, który pozwala egzekwować standardy demokratyczne wobec rządów, także polskiego. Polacy mają ku temu własne doświadczenie. W 2017 roku Komisja uruchomiła wobec Polski procedurę z art. 7 Traktatu o UE z powodu zmian w sądownictwie. Dopiero w maju 2024 roku zamknięto ją po zmianie władzy i wstępnych krokach naprawczych. W sporze o Izbę Dyscyplinarną Sądu Najwyższego Komisja żądała kar finansowych za niewykonywanie orzeczeń Trybunału, a miliardy euro z funduszy unijnych pozostawały zamrożone do czasu przywrócenia standardów.

To były bolesne konflikty, ale pokazały, że obywatel, przedsiębiorca czy sędzia w państwie członkowskim ma dodatkową instancję, do której może się odwołać, gdy krajowe instytucje zawodzą. Likwidacja Komisji i ograniczenie TSUE oznaczałyby, że egzekwowanie reguł zależałoby wyłącznie od woli rządów. Innymi słowy: kontrolowani kontrolowaliby samych siebie. Tak przynajmniej oceniają to krytycy planu, wśród nich europosłowie i przedstawiciele rządu, którzy przypominają, że Unia to dla Polski największy cywilizacyjny sukces ostatnich dekad, a jej fundamentem jest solidarność.

Zwolennicy PiS argumentują, że to właśnie Komisja Europejska nadużywa władzy i służy interesom najsilniejszych państw, w szczególności Niemiec. Kaczyński powtarza ten motyw od lat, mówiąc o „niemieckim planie” wobec Polski.

Ten argument ma swoich zwolenników, jednak rozmija się z tym, co w praktyce oznaczałaby zmiana. W wizji prezesa PiS decyzje podejmowałaby Rada Europejska, w której największe państwa mają największy ciężar głosu. Mniejsze i średnie kraje, w tym Polska, traciłyby dodatkowy bufor w postaci niezależnej instytucji, która ma obowiązek traktować wszystkich jednakowo.

Prezydent Nawrocki i polityczne zaplecze planu

Ważnym elementem układanki jest zmiana układu sił w samym państwie. Karol Nawrocki, wspierany przez PiS i uważany za protegowanego Jarosława Kaczyńskiego, wygrał w czerwcu 2025 roku wybory prezydenckie i objął urząd w sierpniu tego samego roku. Dla PiS oznaczało to odzyskanie wpływu na politykę państwa mimo pozostawania w opozycji w parlamencie. Prezydent ma narzędzia, którymi może hamować rząd koalicji Tuska, od prawa weta po rolę w polityce zagranicznej i bezpieczeństwa.

Dla debaty o Europie to zmiana jakościowa. Eurosceptyczny kurs, który jeszcze kilka lat temu miał jedynie parlamentarną opozycję, dziś ma głos z Pałacu Prezydenckiego. Jeśli PiS wygra wybory w 2027 roku, w rękach jednego obozu mogłyby się znaleźć rząd, większość sejmowa i prezydent, a to układ, w którym wprowadzenie kontrowersyjnych decyzji europejskich byłoby wyjątkowo łatwe. Krytycy ostrzegają, że to właśnie dlatego deklaracje z Krynicy należy traktować serio, a nie jako polityczną retorykę przedwyborczą.

Sprzymierzeńcy, którzy wcale nie sprzyjają Polsce

Orientacja na programowe propozycje AfD i Marine Le Pen jest zaskakująca z jeszcze jednego powodu. Obie partie od lat są oskarżane o zbyt miękkie podejście do Rosji. Zjednoczenie Narodowe w 2014 roku zaciągnęło pożyczkę w rosyjskim First Czech Russian Bank, a AfD należy do najbardziej prorosyjskich sił w niemieckim parlamencie i stale domaga się ograniczenia pomocy dla Ukrainy oraz zniesienia sankcji. Dla Polski, której bezpieczeństwo opiera się na solidarności NATO i UE wobec agresji Moskwy, taki sojusz to ryzykowna konstrukcja.

Polskie ugrupowania PiS i Ruch Narodowy próbowały dotąd łączyć sprzeczności: być jednocześnie jastrzębiem wobec Rosji i sojusznikiem partii, które Rosję wybielają. Wcześniej to nie wymagało rozstrzygnięć, bo wszystko ograniczało się do deklaracji. Plan demontażu UE to pierwsza sytuacja, w której konsekwencją tych sojuszy mogłyby być realne decyzje. Z perspektywy Kremla osłabienie wspólnych europejskich instytucji, a zwłaszcza zdolności Unii do jednolitych sankcji, wspólnych zakupów broni i koordynacji pomocy dla Ukrainy, jest celem strategicznym. Politycy i eksperci od bezpieczeństwa przypominają, że to nie przypadek, iż Moskwa od lat finansuje i promuje siły podważające jedność Zachodu.

Cena izolacji: co Polska może stracić

Polska jest największym beneficjentem unijnych funduszy w historii wspólnoty. Według danych przytaczanych m.in. przez Euronews, od akcesji w 2004 roku Polska otrzymała od UE setki miliardów euro, znacznie więcej, niż wpłaciła do wspólnego budżetu. Z Krajowego Planu Odbudowy i polityki spójności finansowane są drogi, koleje, szpitale, transformacja energetyczna i inwestycje samorządów. Jednocześnie Unia pozostaje głównym rynkiem zbytu dla polskiej gospodarki: do państw członkowskich trafia około 70 proc. polskiego eksportu, a Niemcy są największym partnerem handlowym.

Osłabienie instytucji unijnych albo, tym bardziej, rozpoczęcie rozmów o wyjściu z Unii oznaczałoby natychmiastowy wzrost niepewności. Inwestorzy zagraniczni nie lubią niestabilności prawnej. Rynki finansowe reagują na polityczne ryzyko wyższymi kosztami finansowania, a firmy działające w łańcuchach dostaw zintegrowanych z całą UE traciłyby przewidywalność, na której opiera się ich biznes. Wariant z „równoległym traktatem”, w którym grupa państw tworzyłaby alternatywną strukturę, mógłby ostatecznie wypchnąć Polskę poza krąg decydentów, bo kraje zachodniej Europy nie mają powodu, by wspierać projekt, którego celem jest osłabienie ich własnej pozycji.

Nie bez znaczenia jest też argument bezpieczeństwa. Polska jest państwem frontowym wobec Rosji i Białorusi. W takiej sytuacji izolacja polityczna od partnerów w Brukseli, Berlinie i Paryżu to ryzyko, jakiego żaden kraj granicy NATO nie powinien podejmować. Wspólna polityka obronna, pożyczki na zbrojenia, wspólne zakupy i sankcje nie są przywilejami, które można łatwo odtworzyć na poziomie dwustronnym.

Unia państw o sprzecznych interesach?

Jeśli demontaż instytucji nadzwyczajnych rzeczywiście by się powiódł, Unia przestałaby być projektem ponadnarodowym, a stałaby się zbiorem państw, których interesy będą w wielu sprawach niezgodne. Zamiast wspólnego rynku z jednolitymi regułami konkurencji i nadzorem Komisji pojawiłaby się sieć dwustronnych układów, w której kraje silniejsze gospodarczo dyktowałyby warunki słabszym. Ironią planu jest więc to, że wymierzony ma być w dominację Niemiec, a faktycznie mógłby ją wzmocnić.

Kolejne ryzyko to efekt domina. Jeśli sukces odniosłyby równolegle eurosceptyczne partie w kilku państwach, rozpad systemu reguł mógłby przybrać charakter lawinowy, bo każdy kolejny kraj miałby mniej powodów, by trzymać się wspólnej dyscypliny. Dla państw, które dopiero budują pozycję w UE, a Polska jest właśnie takim przypadkiem, to scenariusz najbardziej niekorzystny.

Co dalej

Kluczowe pytania zostają otwarte. Czy Kaczyński rzeczywiście zamierza zrealizować plan do końca, czy też Krynica była próbą przechwycenia wyborców radykalnej prawicy, w tym zwolenników Grzegorza Brauna? Czy PiS, które samo wiele lat było częścią unijnego systemu, rzeczywiście byłoby gotowe ponieść koszty jego demontażu? I wreszcie: czy polscy wyborcy, wśród których poparcie dla członkostwa w UE od lat utrzymuje się na bardzo wysokim poziomie, zaakceptują wizję, która ich zdaniem może zagrozić stabilności państwa?

Odpowiedzi poznamy najpóźniej w kampanii przed wyborami w 2027 roku. Dziś jedno jest pewne: debata o przyszłości Polski w Europie przestała być sporem o reformy, a stała się sporem o to, czy Unia w ogóle ma istnieć w obecnym kształcie. Dla kraju, który w ciągu dwóch dekad od akcesji przeszedł jedną z najszybszych modernizacji w historii kontynentu, stawka nie mogłaby być wyższa.

Autor: Franciszek Kozłowski